Dhoranateel Balshikshan

नवीन शिक्षण धोरणात बालशिक्षणाचा केलेला समावेश स्वागतार्ह आहे. पुढील सर्व शिक्षणाला पायाभूत असणाऱ्या बालशिक्षणाचे शास्त्र समजून घेऊन, धोरणातील शिफारशींची अंमलबजावणी होणे आणि त्यासाठी पुरेसा निधी उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. – प्रा. रमेश पानसे

बालशिक्षण हे वाचन-लेखन-गणन यांच्या औपचारिक शिक्षणाला सुरुवात होण्यापूर्वीचे शिक्षण. प्राथमिक शिक्षणाची पूर्वतयारी करणाऱ्या विविध क्षमतांच्या विकासाचे शिक्षण होणे, हा त्याचा मर्यादित अर्थ. व्यापक अर्थाने असे म्हणता येईल, की बालशिक्षण हा पुढील सर्वच शिक्षणाला पायाभूत असून, त्याकरवी एकूण व्यक्तिगत जीवनाचाच तो पाया ठरतो. बालशिक्षण हा सामाजिक व्यक्तीच्या निर्मितीचा आधार आहे. नवीन राष्ट्रीय शिक्षण धोरणात बालशिक्षणाला प्रथमच स्थान मिळाले. बालशिक्षणाचे तीन ते सहा हे वय खूप महत्त्वाचे आणि पायाभूत असल्याचेही नमूद केले आहे. शिवाय, प्राथमिक शिक्षणाची, पहिली दोन वर्षे, म्हणजे वय वर्षे सहा ते आठ (किंवा इयता पहिली व दुसरी) हा वयोगट बालशिक्षणाच्या गटात टाकला आहे, म्हणजे तार्किक आणि तात्त्विकदृष्ट्या बालशिक्षणाचा पायाभूत कालावधी वय वर्षे तीन ते आठ असा पाच वर्षांचा मानला आहे. ही मोठी, आवश्यक आणि उपयुक्त अशी सुधारणा आहे. यातच आणखी एक सुधारणेची भर पडली आहे. ती म्हणजे, तीन वर्षांपर्यंतचा बालवयाचा टप्पाही प्रथमच शिक्षणाच्या अंगाने या गटाशी जोडून घेतला आहे.

वय वर्षे तीन ते आठ (किंवा शून्य ते आठ) हा शिक्षणाचा वेगळा आणि पायाभूत वयोगट स्वतंत्रपणे करण्याचा, त्यात सहा ते आठ ही पहिली-दुसरीची वर्षे घेण्याचा अर्थ अनेकांना समजला नाही. सामान्यपणे शिक्षक आणि प्रामुख्याने पालक या सुधारणेबाबत संभ्रमात आहेत. धोरणाच्या मसुद्यात काही खुलासा आहे. यात म्हटले आहे, ‘बालसंगोपन व शिक्षण यांवरील अत्याधुनिक संशोधन आणि राष्ट्रीय आंतरराष्ट्रीय उत्कृष्ट (शिक्षण) पद्धती लक्षात घेऊनच शून्य ते तीन आणि तीन ते आठ या गटासाठी अभ्यासक्रम केला जाणार आहे.’ यातील संशोधन आणि पद्धती यांत अनेक राष्ट्रे खूप पुढे आहेत. विशेषतः मज्जाशास्त्र, मज्जामानसशास्त्र आणि आकलनशास्त्र यांतील संशोधनांचा आधार अशा बालसंगोपन व बालशिक्षण यांना आहे.

तिसऱ्या वर्षापर्यंत मेंदू घडणीचा वेगवान काळ असतो. मेंदूमधील पेशींच्या परस्पर जुळणीच्या (यावरच सर्व मानवी कृती अवलंबून असतात), मेंदूच्या विलक्षण वेगवान हालचालीच्या काळात, जवळ जवळ १० अब्ज चेतापेशींच्या जोडण्या होऊन, बालकाच्या शारीरिक, संवेदी आणि बौद्धिक प्रगतीस चालना मिळते. या काळातील चेतापेशींच्या जोडण्यांची संख्या प्रौढांच्या तुलनेत दुप्पट असतात. तीन ते आठ या वयात मुले स्वावलंबनाकडे प्रवास करतात. मेंदूमधील बौद्धिक यंत्रणा तयार होण्याचा हा पहिला टप्पा. (दुसरा टप्पा १४-१५ वयापर्यंत आणि तिसरा २१-२२ वयापर्यंत.) भाषा विकासाचा, म्हणजे भाषिक ज्ञान आणि कौशल्य आत्मसात होण्याचा हा सुवर्णकाळ. घरातले मूल समाजाच्या व्यापक प्रांगणात शिरण्याचाही हा काळ असतो.

मेंदूविकासाच्या पहिल्या टप्प्यात (वय तीन ते आठ वर्षे) या विशिष्ट भागातील चेतापेशींच्या जोडण्या, त्यांच्या जालिका आणि त्यांचे बौद्धिक स्वरूपाचे कार्य यांना उधाण येते. इतरांशी होणाऱ्या वाढत्या संपर्काबरोबरच, इतरांशी जवळिकतेचे, विश्वासाचे नाते तयार होते. मैत्रिजन्माचा हा काळ. नैतिकतेचे अनुभव व शिक्षण मिळाले, तर ती खोलवर सहजतेने रुजण्याचाही हा महत्त्वपूर्ण काळ. धोरणात म्हटल्याप्रमाणे, संवेदनशीलता, चांगली (समाजयोग्य) वर्तणूक सभ्यता, नैतिकता, व्यक्तिगत आणि सार्वजनिक स्वच्छता, गटात काम आणि सहकार, या केवळ बौद्धिकतेच्या बाहेरच्या क्षमता विकसित होण्याचा हा उत्तम काळ. धोरणात उल्लेख केल्याप्रमाणे, शारीरिक व स्नायूविषयक विकास, बौद्धिक विकास, समाजिक- भावनिक-नैतिक विकास, संस्कृतिक कलाविषयक (कौशल्यांचा) विकास; तसेच परस्पर संवाद, सुरुवातीची भाषा, साक्षरता आणि गणनक्षमता या बाबतची निष्पती प्रकर्षाने वाढण्याचा हा काळ, ज्याला बालशिक्षणाचा पायाभूत काळ असे म्हटले आहे, तो गुणसंपदा उभारण्याचा असतो.

शास्त्रीय संशोधनांचा आधार असलेला मूलभूत मुद्दा धोरणात आला आहे. बालसंगोपन व बालशिक्षण यांच्या सर्वात्रिकरणाचा मुद्दा पूर्णपणे घडून यायला २०३० साल उजाडेल. या मध्ये ‘खास ध्यान आणि प्राधान्य द्यायचे आहे ते, जिथे सामाजिक-आर्थिकदृष्ट्या वंचितांचा वास आहे, अशा गावाजिल्ह्यांना. या भागांत अधिक विस्तारित आणि अधिक बळकट अशी बालशिक्षणाची व्यवस्था उभारण्याचा’ पण केला आहे. यात अर्थातच अंगणवाड्यांना प्रमुख स्थान असेल.

अलीकडे अनेक संशोधनांनी दाखवून दिले, की तुलनेने गरीब-मागास मुलांना बालपणातच मिळणाऱ्या विपरीत वातावरणाचा परिणाम, त्यांच्या पुढील शिक्षणावरच नव्हे, तर आयुष्यभराच्या जीवनशैलीवर होतो. अशा मुलांच्या निरोगी मेंदूविकासावर आघात होऊन, मेंदूची दुर्बलता दीर्घकाळ अडचणीची ठरते. अशा मुलांच्या आठ वर्षांपर्यंतचे वय हे मेंदू सबलतेचे ठरायचे असेल, तर त्यांच्या आहार, आरोग्य, शिक्षण या गरज त्रयीवर भर देणे अत्यावश्यक असते. मेंदूवरील उणे परिणाम धुवून काढण्याची बदल क्षमता मेंदूमध्ये असते; पण त्यासाठी शास्त्रशुद्ध व दर्जेदार बालशिक्षणाची सोय करावी लागते. शिक्षण धोरणात याची चिंता व चिंतन आले आहे. आता अपेक्षा आहे ती अंमलबजावणीची.

अंगणवाड्यांचे सुरेख जाळे देशभर पसरले आहे. या लाखो अंगणवाड्यांना, स्वतंत्रपणे पोषण-आरोग्य-शास्त्रीय शिक्षण यांबाबत बळकट करण्याची गरज आहे. धोरणात अंगणवाड्या व प्राथमिक शाळा यांच्या जोडणीच्या पर्यायांचा प्रस्ताव आहे. वास्तविक अंगणवाड्या व प्राथमिक शाळा आहेत तिथे ठेवूनही दोन्ही व्यवस्था बळकट करणे शक्य आहे. असे केल्याने नव्या व्यवस्था बांधणीला आणि खर्चाला आळा घालता येईल. मुद्दा आहे तो, प्रामुख्याने प्रतिकूल परिस्थितीतील मुलांसाठी असलेल्या अंगणवाड्या शैक्षणिक वातावरणाच्या दृष्टीने संपन्न करण्याचा. त्यांचे उत्तम नमुने, आजही भारतात व महाराष्ट्रात स्वेच्छाकार्य संस्थांच्या रूपाने उपलब्ध आहेत. त्यांचे सार्वत्रिकीकरण व्हावे.

तीन ते आठ वर्षे या वयोगटाबाबत एक धोका जाणवतो. वास्तविक आदर्शवत अपेक्षा अशी आहे, की शास्त्रीय बालशाळेतील अनौपचारिक शास्त्रीय शिक्षणाचे रचनावादी स्वरूप पहिली-दुसरीच्या स्तरावरील औपचारिक शिक्षणात यावे, म्हणजे बालशाळेतील कृतिशील आनंदमय शिक्षणाचा अवलंब, पहिली-दुसरीच्या स्तरावरही पोहोचावा. ही पद्धत तिसऱ्या वर्षापासून आठव्या वर्षापर्यंत एकसलग वापरली जावी; परंतु धोका असा, की प्राथमिक शाळेतील सुरुवातीचे वाचन, लेखन, गणन हे पार वयाच्या तिसऱ्या वर्षापर्यंत खाली ओढण्याचा आग्रह हट्टी पालकांकडून केला जाईल. म्हणजे सुंदर बाल शाळांचे रूपांतर प्राथमिक शाळांत होऊन, लहान मुलांचे हाल होतील. हे सरकारला अंमलबजावणीत टाळावे लागेल.

दर्जेदार शिक्षणासाठी शालेय शिक्षणावरील खर्चापैकी मोठा वाटा (निदान ४० टक्के) हा आठ वर्षांखालील बालकांसाठी राखून ठेवावा लागेल, तरच उच्च प्रतीच्या शिक्षणाचा लाभ मिळून, ही मुले इतरांच्या बरोबरीने जीवनात पाऊल टाकतील. नवीन शिक्षण धोरणाने उचललेले धाडसी पाऊल मागे घेतले जाणार नाही, याची काळजी जागरूक समाजाने घ्यायला हवी.

(लेखक बालशिक्षण क्षेत्रातील तज्ज्ञ आहेत.)

(प्रा. रमेश पानसे – समाजसेवक आणि बालशिक्षण तज्ज्ञ)

Post Courtesy: Maharashtra Times

Comment here

Your email address will not be published. Required fields are marked *